گفت‌وگو با استاد مسعود جاهد به بهانه برگزاری کنسرت در سیرجان: 

حال نی خراب است

- حسین اطمینان

قرار است این هفته سیرجان میزبان مسعود جاهد یکی از نی‌نوازان مشهور ایران باشد. او به همراه گروه کرشمه جمعه‌شب در سالن غدیر اداره ارشاد روی صحنه می‌رود. جاهد که متولد سال ۱۳۴۲ است، کارش را با دو‌نوازى و سه‌نوازى در زمينه تصنيف شروع کرد و بعدها دامنه فعاليت‌هايش را به موسيقى با کلام گسترش و آلبوم‌هاى متعددى منتشر کرد. يکى از ويژگى‌هاى آثار با کلام جاهد، حضور همسرش شيدا جاهد به عنوان همخوان است. شیدا جاهد در سال 94 بر اثر بیماری جانش را از دست داد و حالا مسعود جاهد تنها به نی‌نوازی و تالیف کتاب ادامه می‌دهد. قبل از حضورش در سیرجان گفت‌وگوی تلفنی با وی انجام دادیم.

- چه شد که سیرجان را برای کنسرت انتخاب کردید؟

اولین بار است که به سیرجان می‌آیم. زندگی پر از اتفاقات خوب و گاهی ناگوار است که کنسرت در سیرجان یک اتفاق خوب هنری است. با آقای مظفر فرزین‌ابراهیمی از طریق برادرم که آواز می‌خواند، آشنا شدم. ایشان را به ما معرفی کردند و گفتند جوان هنرمند و نوازنده خوش‌ذوقی است. در برخورد با ایشان دیدم خوب ساز می‌زند. ایشان پیشنهاد دادند که کنسرتی را در سیرجان برگزار کنیم و ما هم پذیرفتیم که میهمان مردمان خونگرم و اهل هنر سیرجان بشویم. حمایت از جوانان در برنامه‌های من است.

- حال و هوای آهنگ‌های این کنسرت چگونه است؟

پیشنهاد کنسرت در یکی، دو هفته‌ی اخیر داده شد. زمان کم بود و من هم کنسرت تور اروپا دارم. می‌خواستم اکثر قطعات از آثار جدید خودم باشد. به همین دلیل باید خواننده و دیگر اعضای گروه با هم هماهنگ باشند و زمان برای این کار کم بود و تصمیم گرفتیم از قطعات قدیمی و لابه‌لای آن‌ها چند کار جدید از خودم اجرا شود. فضای کار کاملا موسیقی ایرانی است. این کنسرت را به موسیقی قبل از برنامه «گل‌ها» اختصاص دادیم. موسیقی تصانیف و قطعات انتخاب شده است، اما کنسرت در یک چارچوب از قبل تعریف شده نیست. نیمی از آن تعریف شده است و نیمی از آن در لحظه خلق می‌شود. آواز کاملا بداهه اجرا می‌شود.

- چه شد که تصمیم گرفتید کتاب‌هایی در زمینه نی‌نوازی تالیف کنید؟

برای سازهایی مثل تار، سه‌تار و سنتور آثار مکتوب زیادی وجود دارد. ولی اگر بخواهیم از این زمینه رده‌بندی کنیم، متاسفانه ساز نی در پایین‌ترین رده‌ قرار می‌گیرد. 

- چرا آثار مکتوب نی کم است؟

سرآمد نی‌نوازان ایران استاد حسن کسایی بودند که ایشان با نت و با آثار نوشته شده کار نمی‌کردند و گوشی می‌نواختند. شاگرد خلف‌شان استاد محمد موسوی نیز همین‌طور. چند کتاب من و آقای کیانی‌نژاد و ... نوشته‌ایم. این‌ها کافی نیست و باید آثار بیشتری نوشته شود.

- نی نسبت به تار و سه‌تار کم‌تر دست مردم است. فکر نمی‌کنید همین موضوع دلیل این باشد که آثار مکتوب کم‌تری برای آن گرد‌آوری شود؟

نه. هر چقدر روی یک ساز کار شود و آثار بیش‌تری از آن ساز شنیده شود چه به صورت سی‌دی و چه به صورت کتاب، مطمئنا مخاطبان بیش‌تری را به خود جذب می‌کند. تا روی این ساز کار نکنی ساز در حاشیه می‌ماند. در بخش آموزش، مسلما نوازندگان، کم‌کاری داشته‌اند اما این که دست مردم کم است، فاکتورهای گوناگونی دارد. مردم ساز نی را دوست دارند. کم‌تر کسی را می‌بینیم که ساز نی را گوش نکند ولی ترس و واهمه دارند که سراغش بروند به لحاظ سخت بودنش. ساز بسیار رام نشدنی است.

- فکر می‌کنم ساز نی طبیعی‌ترین ساز باشد و خیلی به حنجره نزدیک است؟

بله به طبیعت نزدیک‌تر است و هر‌چقدر به طبیعت نزدیک‌تر باشد، مهار و رام کردنش سخت‌تر است. مسلط شدن به این ساز سخت است. یک گیاه در دل طبیعت است و چند سوراخ روی آن گذاشته می‌شود و به صورت ساز دست نوازنده قرار می‌گیرد. صدادهی ساز نی بسیار مشکل است. بنابراین کم‌تر به سراغ آن می‌روند. تعداد انگشت‌شماری از نی‌نوازان موفق می‌شوند که به درجه‌ی حرفه‌ای برسند. 

- در مورد کتاب‌ها توضیح می‌دهید؟ 

جلد یک، دو و سه این کتاب آموزشی قبل از عید نوروز منتشر می‌شود. جلد 4 و 5 مربوط به ردیف‌نوازی عبدالله خان دوامی است و جلد 6 و 7 نیز به ردیف میرزا عبدالله پرداخته است. ردیف‌نوازی میرزا عبدالله با ساز نی بسیار مشکل و ناممکن است. زیرا نت مختص ساز نی در ردیف میرزا عبدالله وجود ندارد. اما من علاوه بر خواندن کتاب آقای ژان‌دورینگ، تار آقای برومند را گوش دادم و نت آن را برای ساز نی برگردان کردم. تبدیل نت‌ها بر‌اساس قابلیت ساز نی انجام شده است و من فکر می‌کنم برای هنر‌جویان لازم و مفید است.

- این هفت جلد چه میزان از کمبود آثار نوشتاری را جبران کرده است؟ 

من بر ‌اساس تجاربی که این چند سال داشتم این کتاب را به رشته‌ی تحریر درآوردم. این تجربه من بود در سه دهه آموزش موسیقی. گاهی هنر اوج می‌گیرد و گاهی افول می‌کند. در آینده و نسل‌های بعد، این مجموعه در اختیارشان هست. کتاب‌ها در حال حاضر یک گام به جلو است. 

- روند استقبال هنرجویان از ساز نی مثبت است یا منفی؟

به نظر من حال نی در دوران ما خراب است. در دوره معاصر از ده سال قبل تاکنون نی رو به افول بوده است. به نظر من ساز نی دوران رخوت را طی می‌کند. چه به لحاظ خلاقیت و نوآوری و چه به لحاظ تکثر و کثرت نوازندگان نی. تعداد نوازندگان نی بر خلاف سازهای دیگر روز به روز کم‌تر می‌شود. علاقه‌مندان نسل جدید کم‌تر تمایل به نواختن ساز نی دارند. متاسفانه در اکثر آموزشگاه‌ها یا هنرجوی نی نیست و یا در حد محدودی هنرجو دارند. جامعه ما درحال پوست‌اندازی است. رشد تکنولوژی باعث شده که شکل زندگی اجتماعی نیز تغییر کند. اط آنجا که هنر و فرهنگ تحت تاثیر زندگی اجتماعی است، گرایش مردم نیز به سازها بر همین اساس شکل می‌گیرد. دنیای سرمایه‌داری زرق و برق‌های زیادی دارد. هر‌گاه انسان‌ها بیش‌تر درگیر زرق و برق شوند، ساز نی که یک ساز عمیق و درونی است، مهجور‌تر می‌ماند. من سازهای دیگر را بیرونی‌تر می‌بینم. اکثر نوازندگان از نسل قدیم هستند. البته در هر جامعه‌ای هر‌چقدر هم تاریک باشد چهار نفر عاشق پیدا می‌شود.  

- برای این که ساز نی بیش‌تر مورد علاقه قرار گیرد چه باید کرد؟

ساز نی جذاب‌ترین ساز است. نه به عنوان یک نی‌نواز بلکه به عنوان یک شنونده می‌گویم. ساز نی بیش‌ترین تاثیر را روی انسان دارد. به لحاظ احساسی خیلی عمیق است. این ساز به نظر من باید در صحنه باشد. یعنی باید دیده و شنیده شود. 

- ما در کنسرت‌های موسیقی نیز کم‌تر ساز نی را می‌بینیم. فکر نمی‌کنید آهنگسازان و خوانندگان هم اقبال‌شان به این ساز کم شده‌ است و تمایل به این ساز ندارند؟

ارکسترها دنبال یک صدادهی جدید می‌گردند. دنبال رنگ جدیدتری هستند. فکر می‌کنند اگر از ساز نی استفاده کنند، اثر، رنگ و بوی کهنگی به خودش می‌گیرد و این اشتباه محض است. موضوع بعد گرایش موزیسین‌ها به فضای پاپیولار (عمومی) است. اما من ورود به این حوزه را ضرورت نمی‌بینم.

- حتی خوانندگان مشهور هم از سازهایی مثل ویولنسل در ارکستر استفاده می‌کنند اما نی وجود ندارد. 

درست می‌گویید حتی از کمانچه استفاده می‌کنند. به عنوان مثال کمانچه و سه‌تار وارد قلمرو موسیقی پاپ شده‌اند اما نی نشده است. 

- شما یک آلبوم تلفیقی نی و گیتار هم دارید؟ 

این آلبوم صرفا جزو موسیقی تجربی من بوده است و مخاطبانش موسیقی سنتی نبودند. اما اکنون در حال آهنگسازی مجموعه‌ای هستم به اسم؛ سعدی‌خوانی.  این اثر موسیقی ناب ایرانی است. من برخاسته از دل موسیقی سنتی هستم و در دنیای موسیقی سنتی پرورش یافته‌ام. ساز نی نیاز به یک‌سری نوآوری هم دارد. اگر می‌بینید نی مردمی شده مدیون آقای کسایی هستیم که ابداعات و خلاقیت‌های فردی بسیار بالایی داشتند. مشکل ما فقر خلاقیت‌هاست. اگر آثار خوب ارایه شود قطعا پخش می‌شود. قطعه «سلام» آقای کسایی چقدر به نی کمک کرد؟ بعد از انقلاب «نینوای» حسین علیزاده چقدر به نی‌نوازی کمک کرد؟ آقای موسوی که با «مرکب‌خوانی» استاد شجریان بیش‌تر به جامعه معرفی شدند، هم بسیار موثر بود. ما دچار یک خلأ شدیم. در دوران معاصر، من خلاقیت جدیدی د دهه گذشته نمی‌بینم. 

- چکار باید بکنیم تا تعداد نی‌نوازان زیاد شود و ما بیش‌تر صدای این ساز را در خانه‌ها بشنویم؟

سئوال خیلی سختی است. رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی و خلاقیت خود هنرمند تاثیر بسزایی دارد.

- شما در یک آلبوم با گیتار نی‌نوازی کرده‌اید. آیا کارهای جدید که یک مقدار درون‌مایه‌ی غربی دارند، می‌تواند مردم را جذب این ساز کنند؟ 

ممکن است مردمی‌تر شود ولی خیلی کمک نمی‌کند که هنرجویان بیش‌تری جذب نی شوند.

- چکار کنیم که هنرجویان جذب شوند؟ 

به نظر من حضور فعال نی‌نوازان شاخص در این وادی تاثیر به‌سزایی دارد. حضور نوازندگان صاحب‌ امضا خیلی تاثیر دارد. بیایند آثاری ارایه بدهند که در قالب نی کسایی نباشد. اگر ما بیاییم خودمان را تکرار کنیم، نتیجه نمی‌گیریم. نی نوازان صاحب نام خانه‌نشین و یا بازنشسته شده‌‌اندضمن اینکه گذشته‌مان را حفظ می‌کنیم باید یک زبان جدیدتری به وجود بیاوریم. زبان جدید در نی قطعا نیاز است و نسل نو زبان جدید می‌خواهند. این اتفاق در کمانچه افتاد.

- با آقای کلهر؟

بله! دوست عزیز ما آقای کلهر! ساز کمانچه که مهجور بود به واسطه‌ی شخص ایشان (نه دیگر کمانچه‌نوازان) به جهان شناسانده شد. حال بماند که من از سبک‌ استاد کلهر خوشم می‌آید یا نه. ولی در فراگیر کردن ساز کمانچه استاد کلهر نقش به‌سزایی داشته‌اند. 

- در مورد نی چطور؟

ما چهره شاخصی مثل آقای کلهر در نی نداریم. نیاز هم نیست که همه بیایند ساز نی را یاد بگیرند ولی باید خروجی خوبی داشته باشد. خروجی خیلی مهم است. باید ببینیم خروجی ما چیست. باید ببینیم چه اتفاق تازه‌ای در نی افتاده است. من حتی مطمئنم نیازی نیست همه‌ی نی‌نوازان در موسیقی دستگاهی کار کنند. ما باید این تابو را بشکنیم. هیچ اشکالی ندارد در ژانر‌های دیگری هم کار کنند یا در کنار سازهای دیگر نواخته شود. شاید در آن صورت نی بیش‌تر شناسانده شود. نباید تعصب داشته باشیم. اگر در کنار سازهای دیگر بتواند خودش را نشان دهد، چیزی از ارزشش کم نمی‌شود. این ادعای من دلیل تایید موسیقی پاپ نیست.